Historia farb zaczęła się na długo przed powstaniem wałków, fabryk chemicznych i wzorników kolorów. Już dziesiątki tysięcy lat temu człowiek wykorzystywał naturalne pigmenty do tworzenia trwałych znaków i malowideł.
Od tamtego czasu zmieniło się niemal wszystko – sposób pozyskiwania pigmentów, rodzaj spoiw, produkcja, aplikacja i wymagania wobec gotowej powłoki. Sama podstawowa idea pozostała jednak podobna: odpowiednio przygotowany pigment trzeba połączyć z materiałem, który pozwoli go rozprowadzić i utrzymać na powierzchni.
W tym artykule nie próbujemy opisać całej historii malarstwa. Skupiamy się na tym, jak rozwój pigmentów, spoiw i technologii doprowadził do współczesnych farb ściennych, których używamy dzisiaj podczas realizacji.
Farba to nie tylko kolor
Pigment odpowiada za kolor i część właściwości optycznych, ale o zachowaniu farby decyduje cały układ – spoiwo, pigmenty i wypełniacze, faza ciekła oraz dodatki wpływające między innymi na lepkość, rozlewność, pienienie i tworzenie powłoki.
Pierwsze farby – pigmenty prosto z natury
Najstarsze znane zastosowania materiałów malarskich sięgają prehistorii. Do uzyskiwania kolorów wykorzystywano przede wszystkim łatwo dostępne surowce mineralne i produkty spalania.
Jednym z najważniejszych pigmentów była ochra – naturalny materiał zawierający związki żelaza, występujący w różnych odcieniach żółci, czerwieni, brązu i innych barw ziemi. Czerń można było otrzymywać między innymi z materiałów zawierających węgiel.
Już wtedy kolor nie był jednak samodzielną farbą. Rozdrobniony pigment musiał zostać odpowiednio przygotowany i połączony z medium pozwalającym nanieść go na powierzchnię.
Pigment – element farby, który przetrwał tysiące lat
Pigment jest drobnym materiałem nadającym farbie barwę, a w przypadku pigmentów kryjących także wpływającym na zdolność zasłaniania podłoża.
Początkowo paleta kolorystyczna była ograniczona głównie przez to, jakie minerały i inne materiały były dostępne w otoczeniu. Wraz z rozwojem technologii zaczęto świadomie wytwarzać nowe pigmenty.
Więcej o tym, czym pigment różni się od barwnika i jak współcześnie powstają kolory farb, opisujemy w poradniku pigmenty do farb – jak powstaje kolor farby.
Błękit egipski – jeden z pierwszych wielkich kroków technologicznych
Szczególne miejsce w historii pigmentów zajmuje błękit egipski, uznawany za pierwszy znany pigment wytwarzany syntetycznie przez człowieka.
Powstawał przez ogrzewanie mieszaniny zawierającej między innymi związki miedzi, krzemionkę oraz składniki wapniowe. Otrzymany materiał można było następnie rozdrobnić i wykorzystać jako niebieski pigment.
Był to ważny moment – kolor przestawał zależeć wyłącznie od znalezienia odpowiedniego minerału w naturze. Człowiek zaczynał świadomie produkować materiał o określonych właściwościach barwnych.
Od pigmentu do farby – znaczenie spoiwa
Sam pigment nie tworzy trwałej powłoki. Potrzebne jest spoiwo, które po aplikacji utrzymuje cząstki pigmentu razem i umożliwia związanie powłoki z podłożem.
Na przestrzeni wieków stosowano wiele różnych materiałów – między innymi gumy roślinne, białka, woski oraz oleje. Rodzaj spoiwa miał ogromny wpływ na sposób nakładania, wygląd i odporność wykonanej warstwy.
Ta sama zasada obowiązuje również dzisiaj. Dwa produkty mające identyczny kolor mogą zachowywać się zupełnie inaczej, jeżeli wykorzystują inne spoiwa i pozostałe składniki formulacji.
Starożytność – coraz bardziej świadome tworzenie kolorów
Cywilizacje starożytne rozwijały zarówno produkcję pigmentów, jak i sposoby przygotowywania powierzchni oraz nakładania kolorowych warstw.
W Egipcie wykorzystywano między innymi ochry, czerń węglową, związki miedzi oraz syntetyczny błękit egipski. Pigmenty łączono z odpowiednimi spoiwami, na przykład gumami roślinnymi.
Rozwój technologii oznaczał więc już nie tylko poszukiwanie nowych kolorów, lecz także coraz większą kontrolę nad tym, jak powstaje i zachowuje się warstwa malarska.
Średniowiecze i renesans – rozwój warsztatu malarskiego
W średniowieczu i renesansie gwałtownie rozwijała się wiedza dotycząca przygotowania pigmentów, gruntów i spoiw wykorzystywanych w malarstwie artystycznym oraz dekoracji budynków.
Techniki olejne były znane wcześniej, ale ich rozwój i coraz większe znaczenie w późnym średniowieczu i renesansie pozwoliły uzyskiwać inne właściwości optyczne i sposób pracy niż w technikach wykorzystujących spoiwa wodne lub temperowe.
Nadal były to jednak w dużej mierze systemy przygotowywane przez samego wykonawcę lub wyspecjalizowanych rzemieślników. Farba w dzisiejszym rozumieniu gotowego produktu przemysłowego miała pojawić się znacznie później.
Rewolucja przemysłowa – farba staje się gotowym produktem
XIX wiek przyniósł ogromną zmianę sposobu produkcji materiałów malarskich. Mechanizacja umożliwiała coraz dokładniejsze rozdrabnianie pigmentów, kontrolowanie receptur i wytwarzanie większych partii produktu o bardziej powtarzalnych właściwościach.
W Stanach Zjednoczonych w 1867 roku opatentowano jedne z pierwszych gotowych farb określanych jako „ready mixed”. W kolejnych dekadach fabryczna produkcja farb zaczęła się szybko rozwijać.
Była to fundamentalna zmiana: wykonawca nie musiał już za każdym razem samodzielnie tworzyć całej receptury z pigmentu i spoiwa. Coraz większą część kontroli nad właściwościami produktu przejmował producent.
XX wiek – rozwój syntetycznych spoiw
Jednym z największych przełomów XX wieku był rozwój syntetycznych polimerów wykorzystywanych jako spoiwa.
Z czasem umożliwiły one powstawanie coraz bardziej zaawansowanych farb wodnych. Po II wojnie światowej syntetyczne lateksy zaczęły być szerzej wykorzystywane w farbach architektonicznych, a rozwój formulacji stopniowo poprawiał ich właściwości aplikacyjne i użytkowe.
To właśnie ten kierunek rozwoju doprowadził do dominującej dziś w malowaniu wnętrz grupy produktów wodorozcieńczalnych.
Z czego składa się współczesna farba ścienna?
Dzisiejsza farba architektoniczna jest precyzyjnie opracowaną formulacją. Jej zachowania nie można ocenić tylko na podstawie tego, jaki pigment albo kolor znajduje się w opakowaniu.
Spoiwo – odpowiada za tworzenie powłoki i ma istotny wpływ na jej właściwości.
Pigmenty – odpowiadają między innymi za kolor, a część z nich również za właściwości kryjące.
Wypełniacze – wpływają na budowę i właściwości gotowej powłoki.
Faza ciekła – umożliwia uzyskanie odpowiedniej konsystencji podczas produkcji i aplikacji.
Dodatki – mogą kontrolować między innymi lepkość, pienienie, zwilżanie pigmentów, rozlewność i proces tworzenia filmu.
Farba wodna nie oznacza po prostu pigmentu wymieszanego z wodą
Współczesna farba wodorozcieńczalna jest złożonym układem. Podczas wysychania woda odparowuje, a cząstki spoiwa zbliżają się do siebie i tworzą ciągłą powłokę.
Na przebieg tego procesu wpływają zarówno skład produktu, jak i warunki aplikacji – temperatura, wilgotność i przepływ powietrza.
Dlatego współczesna farba może być łatwa do rozcieńczenia wodą lub mycia narzędzi wodą, a po prawidłowym wyschnięciu tworzyć trwałą powłokę o zupełnie innych właściwościach niż materiał znajdujący się jeszcze w wiadrze.
Od minerału do mieszalnika – jak zmieniło się tworzenie koloru?
Dawniej dostępność koloru zależała w dużej mierze od możliwości zdobycia konkretnego pigmentu. Dzisiaj profesjonalne systemy barwienia wykorzystują odpowiednią bazę farby, kompatybilne pasty pigmentowe oraz recepturę dozowaną przez maszynę.
Dzięki temu możliwe jest znacznie dokładniejsze i bardziej powtarzalne przygotowanie koloru niż przy ręcznym dodawaniu przypadkowego pigmentu do białej farby.
Same systemy RAL lub NCS opisują kolor, ale nie są recepturą pigmentową konkretnej farby. Właściwa receptura zależy również od producenta, produktu i zastosowanej bazy.
Aktualne wzorniki wykorzystywane przy wyborze koloru znajdziesz na stronie wzorniki kolorów.
Dzisiaj wybieramy już nie tylko kolor
Historia farb doprowadziła nas do momentu, w którym dwa produkty o niemal identycznym wyglądzie w wiadrze mogą po wyschnięciu mieć bardzo różne właściwości.
Przy wyborze współczesnej farby analizujemy między innymi odporność na szorowanie na mokro, możliwość czyszczenia, stopień połysku, przeznaczenie produktu, wymagania dotyczące podłoża oraz pełny system aplikacji.
Dobrym przykładem jest określenie „farba zmywalna”. Sam napis na etykiecie nie informuje jeszcze dokładnie, jak powłoka będzie reagowała na rzeczywiste czyszczenie.
Więcej o współczesnych parametrach powłok opisujemy w artykule farby zmywalne – klasy EN 13300 i wybór do wnętrza.
Czy nowoczesna farba jest automatycznie ekologiczna?
Nie. Określenie „ekologiczna” jest zbyt szerokie, żeby samo w sobie opisywało właściwości farby.
Współczesne formulacje coraz częściej rozwijane są w kierunku ograniczania emisji, poprawy parametrów środowiskowych i zastępowania części tradycyjnych składników, ale konkretne właściwości zawsze trzeba oceniać na podstawie danych dotyczących danego produktu.
Nie należy więc zakładać, że każda farba wodna jest bezemisyjna, całkowicie pozbawiona substancji lotnych albo automatycznie odpowiednia dla każdego użytkownika.
Od ręcznego ucierania pigmentu do kompletnych systemów malarskich
Z perspektywy wykonawcy największą zmianą jest dziś możliwość pracy na kompletnym, powtarzalnym systemie.
Producent określa przeznaczenie produktu, sposób przygotowania podłoża, warunki aplikacji, wydajność, czas schnięcia oraz kompatybilność z pozostałymi warstwami.
W WOOW Painting Expert® pracujemy obecnie przede wszystkim na systemach Flügger i Brillux, dobierając konkretny produkt do rodzaju powierzchni i wymagań realizacji.
Porównanie obu marek znajdziesz w artykule Flügger czy Brillux – jak różnią się systemy farb.
Historia koloru kończy się dziś… próbką na ścianie
Mimo ogromnego rozwoju technologii nadal istnieje rzecz, której nie zastąpi ekran telefonu ani zdjęcie w katalogu – ocena koloru w rzeczywistym wnętrzu.
Odbiór barwy zależy od światła, otoczenia, rodzaju powierzchni oraz stopnia połysku powłoki. Dlatego przy ważniejszych decyzjach warto wykonać rzeczywistą próbkę.
Więcej o praktycznym testowaniu koloru opisujemy w artykule próbki kolorów Flügger – jak sprawdzić odcień przed malowaniem.
Historia farb – najczęściej zadawane pytania
Jakie były pierwsze pigmenty?
Do najstarszych należą naturalne pigmenty ziemne, przede wszystkim ochry zawierające związki żelaza, a także materiały umożliwiające uzyskanie czerni.
Jaki był pierwszy syntetyczny pigment?
Za pierwszy znany syntetycznie produkowany pigment powszechnie uznaje się błękit egipski – materiał zawierający krzemian wapniowo-miedziowy.
Kiedy pojawiły się gotowe farby?
Rozwój fabrycznie przygotowanych farb przyspieszył w XIX wieku wraz z industrializacją produkcji. W Stanach Zjednoczonych patent na gotową farbę typu „ready mixed” pojawił się w 1867 roku.
Kiedy rozpowszechniły się farby wodne?
Duże znaczenie miał rozwój syntetycznych spoiw w XX wieku. Po II wojnie światowej syntetyczne lateksy zaczęły być coraz szerzej wykorzystywane w farbach architektonicznych, a ich formulacje były stopniowo udoskonalane.
Czy pigment decyduje o jakości farby?
Nie. Pigment jest tylko jednym z elementów formulacji. Na właściwości gotowej powłoki wpływają także spoiwo, wypełniacze, dodatki, proporcje składników i cały sposób zaprojektowania produktu.
Czy współczesna farba wodna jest zawsze ekologiczna?
Nie należy wyciągać takiego wniosku wyłącznie na podstawie tego, że farba jest wodorozcieńczalna. Parametry środowiskowe, emisje i pozostałe właściwości trzeba sprawdzać dla konkretnego produktu.
Od ochry do precyzyjnie projektowanej powłoki
Przez tysiące lat farba przeszła drogę od rozdrobnionych naturalnych pigmentów do zaawansowanych formulacji projektowanych pod określone podłoża, warunki i wymagania użytkowe.
Zmieniły się spoiwa, metody produkcji, pigmenty, systemy barwienia i sposób oceny właściwości powłoki. Dzisiejszy wybór farby nie sprowadza się już tylko do znalezienia odpowiedniego koloru.
Dla wykonawcy najważniejszym efektem tego rozwoju jest możliwość dobrania konkretnego systemu do podłoża i oczekiwanego rezultatu zamiast przygotowywania materiału metodą prób i błędów.
Technologia się zmieniła. Dobór farby nadal ma znaczenie.
W WOOW Painting Expert dobieramy system malarski do rodzaju podłoża, sposobu użytkowania pomieszczenia i oczekiwanego efektu.
