Śrubokręt – technicznie nazywany również wkrętakiem – występuje w wielu wariantach zależnych przede wszystkim od rodzaju gniazda śruby lub wkrętu.
Dobór właściwego narzędzia to nie tylko kwestia wygody pracy. Użycie nieodpowiedniej końcówki zwiększa ryzyko uszkodzenia gniazda, zużycia narzędzia oraz ześlizgnięcia się końcówki podczas pracy. W poniższym artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać najpopularniejsze profile i dlaczego kluczem do sukcesu jest odróżnienie PH od PZ.
Najpopularniejsze profile i ich oznaczenia
| Profil | Oznaczenie | Jak wygląda | Typowe rozmiary |
|---|---|---|---|
| Płaski | SL | pojedynczy rowek | wg szerokości i grubości |
| Phillips | PH | prosty krzyż | PH0, PH1, PH2, PH3 |
| Pozidriv | PZ | krzyż + dodatkowe nacięcia | PZ0, PZ1, PZ2, PZ3 |
| Torx | TX / T | 6-ramienna gwiazda | T10, T15, T20, T25, T30 |
| Sześciokąt (imbus) | HEX / H | sześciokąt | 3, 4, 5, 6 mm |
| Robertson | SQ / Square* | kwadrat | zależnie od systemu i producenta |
* Oznaczenia profili i rozmiarów mogą różnić się w zależności od producenta narzędzi.
Profil końcówki i jej rozmiar – dwie różne rzeczy
Zrozumienie, że mamy przed sobą wkręt krzyżowy, to dopiero połowa sukcesu. Równie ważny jest rozmiar. Nawet właściwy profil nie zapewni poprawnej pracy, jeśli końcówka będzie za mała lub za duża. Bit powinien możliwie dokładnie wypełniać gniazdo wkrętu, bez wyraźnego luzu.
Wkrętak płaski
Klasyczne rozwiązanie. Końcówka ma płaski profil, którego szerokość i grubości należy dobrać do szerokości oraz głębokości rowka we wkręcie. Zbyt wąski grot będzie obracał się z luzem i szybko uszkodzi krawędzie rowka, z kolei zbyt szeroki oprze się na krawędziach materiału, co może skutkować porysowaniem powierzchni wokół wkrętu.
Phillips (PH)
Jeden z najpopularniejszych profili krzyżowych, w którym gniazdo ma kształt prostego krzyża. Profil PH ma większą skłonność do zjawiska cam-out, czyli samoistnego wysuwania się (wypychania) końcówki z gniazda podczas przenoszenia większego momentu obrotowego. Ryzyko rośnie również wtedy, gdy użyjemy niewłaściwego rozmiaru bitu lub nie utrzymujemy narzędzia ściśle w osi wkrętu.
Pozidriv (PZ)
Pozidriv również wykorzystuje profil krzyżowy, dlatego na pierwszy rzut oka bywa mylony z Phillipsem. Konstrukcja PZ zapewnia inne dopasowanie końcówki do gniazda niż PH i ogranicza tendencję do jej wysuwania podczas wkręcania. Do wkrętów PZ należy stosować końcówki PZ w odpowiednim rozmiarze – np. PZ1, PZ2 lub PZ3.
PH a PZ – jak rozpoznać różnicę?
To najważniejsza zasada techniczna w pracy z wkrętakami krzyżowymi. Jak rozpoznać rodzaj gniazda?
- Phillips (PH): to zwykły, prosty krzyż.
- Pozidriv (PZ): oprócz głównego krzyża widoczne są cztery dodatkowe, węższe nacięcia pomiędzy jego ramionami.
Uwaga: Nie należy traktować PH i PZ jako zamiennych tylko dlatego, że jeden bit daje się fizycznie włożyć w drugie gniazdo. Użycie niewłaściwego profilu pogarsza kontakt końcówki z gniazdem, zwiększa ryzyko ślizgania oraz uszkodzenia wkrętu i bitu.
Torx
Torx wykorzystuje sześcioramienny profil gwiazdowy. Duża powierzchnia kontaktu pomiędzy narzędziem a gniazdem pozwala skutecznie przenosić moment obrotowy i ogranicza tendencję końcówki do wysuwania się z gniazda. Profil ten jest obecnie powszechnie stosowany w budownictwie, meblarstwie, motoryzacji i elektronice (najpopularniejsze rozmiary to m.in. T10, T15, T20, T25, T30).
Torx zabezpieczający – czym się różni?
W odmianach zabezpieczających w środku gniazda znajduje się dodatkowy trzpień. Do takiego połączenia potrzebna jest odpowiednia końcówka Torx z otworem centralnym, który pozwala ominąć to zabezpieczenie. W zależności od producenta narzędzi, warianty te posiadają różne oznaczenia handlowe (np. Torx TR lub Torx BO).
Sześciokąt wewnętrzny (HEX)
Gniazdo ma kształt regularnego sześciokąta. Profile HEX – potocznie nazywane po prostu imbusami – spotykamy masowo w meblach do samodzielnego montażu, rowerach oraz technicznych konstrukcjach metalowych. Rozmiar dobiera się pod kątem odległości między przeciwległymi bokami sześciokąta (np. 3, 4, 5, 6 mm).
Robertson (Square)
Robertson wykorzystuje gniazdo kwadratowe. W Europie występuje rzadziej niż PH, PZ czy Torx, dlatego może nie występować w podstawowych zestawach końcówek.
Wkrętak ręczny czy wymienna końcówka (bit)?
Większość omawianych profili występuje na rynku w dwóch formach: jako zintegrowane wkrętaki ręczne oraz jako wymienne końcówki (bity) montowane we wkrętarkach, zakrętarkach lub rękojeściach z uchwytem.
Wkrętak ręczny ułatwia kontrolowanie momentu i wyczucie oporu, dlatego dobrze sprawdza się przy drobnych i precyzyjnych pracach. Bity są natomiast wygodne podczas powtarzalnych prac montażowych wykonywanych elektronarzędziem. Należy jednak pamiętać, że oznaczenie profilu i rozmiaru pozostaje takie samo – wkręt z gniazdem PH2 wymaga końcówki PH2 niezależnie od tego, czy znajduje się ona we wkrętaku ręcznym, czy w elektronarzędziu.
Co oznacza oznaczenie VDE?
Oznaczenie VDE nie określa kształtu końcówki. Dotyczy narzędzi izolowanych przeznaczonych do określonych prac elektrycznych i spełniających odpowiednie wymagania bezpieczeństwa. Dlatego jako narzędzia VDE występują m.in. wkrętaki płaskie, PH, PZ czy Torx.
Najczęstsze błędy przy doborze końcówki
Niewłaściwa praca z elementami złącznymi najczęściej wynika z błędów eksploatacyjnych, do których należą:
- mylenie profilu PH z PZ,
- używanie zbyt małego rozmiaru w stosunku do gniazda wkrętu,
- praca końcówką zużytą lub uszkodzoną,
- ustawienie narzędzia pod kątem do osi wkrętu (brak współosiowości),
- używanie profilu, który „prawie pasuje”.
Potrzebujesz drobnych prac montażowych przy realizacji WOOW?
Przy okazji głównego zlecenia możemy wykonać również wybrane drobne prace montażowe – np. ponowny montaż obrazów, luster, karniszy, półek czy rolet oraz wymianę lamp, gniazdek lub włączników w istniejących punktach instalacji. Sprawdź zakres dodatkowej usługi Złota Rączka.
1. Płaskie
Śruba bądź wkręt tego rodzaju ma proste, podłużne nacięcie na średnicy. Stosowane są tam, gdzie nie jest potrzebny duży moment siły (np. przykręcanie podzespołów elektronicznych, plastikowych obudów). Zakończenie wkrętaka to zaostrzona płaska końcówka.
2. Krzyżowe Philips (PH)
Wkręt ma nacięcie w kształcie krzyżyka, ze ściankami lekko stożkowymi. Dzięki temu końcówka wkrętaka ścisłe przylega do gniazda ale możliwe jest uzyskanie efektu cam-out. Polega on na wyślizgiwaniu się głowicy narzędzia po przekroczeniu pewnego momentu obrotowego. Końcówka wkrętaka to zaostrzony równoramienny krzyżyk.
3. Krzyżowe Pozidriv (PZ
W skutek stosowania sprzęgieł we wkrętarkach mechanicznych efekt cam-out stał się zbędny i niepożądany. Konieczna była ewolucja profilu Philipsa, co zaowocowało powstaniem końcówki PZ. Nacięcie na łbie to również krzyżyk, ale ze ściankami prostopadłymi do dna. Dodatkowo pomiędzy ramionami są kolejne, mniejsze nacięcia. Dzięki temu profilowi bocznemu tworzy się większa powierzchnię zazębienia. Pozwala na lepsze przenoszenie momentu obrotowego. Końcówka wkrętaka to równoramienny krzyżyk ze skośnym zgrubieniem w kształcie litery V pomiędzy ramionami.
4. Wkrętak do śrub robertson
Wkrętak do zadań specjalnych – czworokątne gniazdo (tzw. kwadrat lub robertson) stosowane jest w niektórych systemach okiennych, sprzęcie sportowym, obudowach urządzeń itp. praktyczne oznaczenie – kolorystyczne oznaczenie całej rękojeści według rozmiarów.
5. Torx
Zwany też gwiazdką, bo tak wygląda gniazdo. Podobnie jak w przypadku imbusa wkrętak nie wypada z gniazda, jednak możliwe jest przenoszenie jeszcze większych momentów. Najczęściej spotykane w motoryzacji, czasem w elektronice. Końcówka wkrętaka to sześcioramienna gwiazda. szczególnym typem jest Torx TR, czyli gwiazda z okręgiem wewnątrz. Stosowane są do śrub ze sztyftem zabezpieczającym.
6. Końcówka sześciokątna
Popularny imbus, inbus, bądź klucz ampułowy. Wkręt nie ma już nacięcia a pogłębienie w kształcie sześciokąta. Dzięki takiemu kształtowi bardzo dobrze przenoszony jest moment siły, a końcówka wkrętaka osadzona jest w gnieździe dużo lepiej niż w przypadku końcówek krzyżowych. Posiadają szerokie zastosowania, głównie w budowie maszyn, ale są równie powszechne w meblach przeznaczonych do samodzielnego montażu. Końcówka wkrętaka to po prostu sześciokąt.
